|
10 Haziran 1915 tarihinde yayınlanan bir emir yazısı ile yer
değiştirmeye tabi tutulan Ermenilerin malları koruma altına
alınmıştır. Emir yazısına göre, bozulabilir mallarla hayvanlar
veya işletilmesi zorunlu olan imalâthanelerin kurulan komisyonlar
tarafından açık arttırma ile satılması ve paralarının sahiplerine
yollanması karara bağlanmıştır.
Osmanlı hükümetinin bu emrin uygulanması sırasında büyük titizlik
gösterdiği anlaşılmaktadır. Herhangi bir suistimale meydan
vermemek için büyük bir dikkat göstermiştir. Terkedilmiş Mallar
Komisyonları eliyle, değerleri üzerinden sahipleri adına müzayede
yoluyla satılan malların paraları kendilerine ödenmiştir(1).
Bu satışlar sırasında bir takım dedikoduların çıkması üzerine
hükümet, 3 Ağustos 1915'te mutasarrıflıklara, illere ve Terkedilmiş
Mallar Komisyonlarına şifre telgraf göndererek, adı geçen
malların devlet memurlarınca satın alınmasını, çeşitli suistimallere
meydan vereceği gerekçesiyle yasaklamıştır(2). Ancak
daha sonra bu karar, bazı illere gerçek değeri üzerinden ve
peşin para ödenmesi şartıyla kaldırılmıştır(3).
Hükümet her türlü yolsuzluğu önleyecek önlemleri almaktan
geri durmamıştır. Nitekim 11 Ağustos 1915'te Sivas Terkedilmiş
Mallar Komisyonu Başkanlığına gönderilen bir şifre telgrafta,
vurgunculuk ve kötüye kullanmaları engelleyecek önlemlerin
alınması istenmiştir(4). Yine aynı tarihte bütün illere
gönderilen bir emir ile de bu konuda alınacak önlemler ve
uygulamalar maddeler halinde belirtilmiştir(5).
Bu emre göre;
"Boşaltılan bölgelere hiçbir şüpheli şahıs sokulmayacağı;
eğer bazı şahıslar ucuza mal satın almışlarsa, satışların
geçersiz sayılacağı ve gerçek değeri belirlenerek, yasal olmayan
bir çıkar sağlanmasına meydan verilmeyeceği; yerleri değiştirilen
Ermenilerin istedikleri eşyayı yanlarında götürmelerine izin
verileceği; götüremeyecekleri eşyadan, durmakla bozulacak
olanların zorunlu olarak satılacağı, fakat bozulmayacak durumdaki
eşyaların sahipleri adına korunacağı; taşınmaz malların kiralanma,
başkasına devredilme ve rehin gibi işlemlerinin sahipleriyle
olan ilgilerinin bozulmamasına dikkat edileceği ve göçün başladığı
tarihten itibaren bu hükümlere aykırı olarak yapılan uygulamalar
varsa geçersiz sayılacağı; bu mallar hakkında anlaşmazlık
durumlarına meydan verilmeyeceği; göçe tâbi tutulan Ermenilerin,
mallarını yabancılar dışında istediği kimseye satmalarına
izin verileceği" kayıt altına alınmıştır(6).
Emir yazılarındaki bu hükümler büyük bir titizlikle uygulandığı
gibi, yerleri değiştirilen Ermenilerden kalan sanat ve ticaret
müesseselerinin de iskân şirketleri kurularak, değerleri üzerinden
bu şirketlere devredilmesi sağlanmıştır(7). Satılan
malların bedelleri Terkedilmiş Mallar Komisyonları tarafından
sahiplerine gönderilmiştir(8).
KAYNAK:
Halaçoğlu, Prof. Dr. Yusuf-; Ermeni Tehcirine Dair Gerçekler
(1915), TTK Yayını, Ankara 2001.
DİPNOTLAR
1) Şifre Kalemi., nr. 53/303.
2) Şifre Kalemi., nr. 54-A/259.
3) Şifre Kalemi., nr. 55/107.
4) Şifre Kalemi., nr. 54-A/385.
5) Yerleri değiştirilen Ermenilerin malları hakkında çıkarılan
kanun metinleri için bk. "Âhar mahallere nakledilen eşhâsın
emvâl ve düyûn ve matlûbât-ı metrûkesi hakkında kãnûn-u muvakkat",
Takvîm-i Vekayi', 14 Eylül 1331 ve 18 Zilkade 1333, nr. 2303,
7. sene; ayrıca bk. Y. H. Bayur, Türk inkılâbı Tarihi, Ankara
1957, III/3, s. 45-46.
6) Şifre Kalemi., nr. 54-A/388.
7) Şifre Kalemi., nr. 61/31; nr. 60/275; nr. 60/277.
8) Şifre Kalemi., nr. 57/348; nr. 57/349; nr. 57/350.
|
