|
Yer değiştirme
kararı bütün Ermenilere uygulanmamıştır. Başlangıçta bazı
bölgelerde (Urfa'da Germiş ve Birecik, Erzurum, Aydın, Trabzon,
Edirne, Canik, Çanakkale, Adapazarı, Halep, Bolu, Kastamonu,
Tekirdağ, Konya ve Karahisar-ı sahip) yaşayan Ermenilerin
bir bölümü göç dışında bırakılmışlardır(1). Fakat,
daha sonra bunların da çeşitli şiddet olaylarına karıştıkları
görülünce büyük bir kısmı göç ettirilmişlerdir(2).
Hasta ve âmâlar yer değiştirmeye tabi tutulmadıkları gibi,
Katolik ve Protestan mezhebinden olanlar, asker ve aileleriyle,
memurlar, tüccarlar, bazı amele ve ustalar da göç ettirilmemişlerdir.
Nitekim illere gönderilen telgraflarda, hasta, âmâ, sakat
ve yaşlıların sevk edilmemeleri ve şehir merkezlerine yerleştirilmeleri
istenmiştir(3).
2 Ağustos 1915 ve 15 Ağustos 1915 tarihinde ilgili illere
gönderilen telgraflarla Katolik ve Protestan mezhebinde bulunan
Ermenilerin göç ettirilmemesi ve bulundukları şehirlere yerleştirilerek
nüfus sayılarının bildirilmesi emredilmiştir(4). Bu
gibiler, il içinde şehirlere yerleştirilmişlerdir(5).
Yanlışlıkla göç ettirilenler ise, araştırılarak o sırada bulundukları
şehirlere yerleştirilmişlerdir(6). Fakat, göç dışı
tutulanlardan, zararlı eylemleri görülenler; ister Katolik,
ister Protestan olsun yeni yerleşim bölgelerine sevk edilmişlerdir(7).
15 Ağustos 1915'de illere gönderilen şifre telgrafla, Osmanlı
ordusunda subay ve sağlık sınıflarında hizmet gören Ermeniler
ve aileleri bulundukları yerlerde bırakılarak göç ettirilmemişlerdir(8).
Bunun yanı sıra, merkezdeki ve taşradaki Osmanlı Bankası şubelerinde,
reji idaresinde ve bazı konsolosluklarda çalışan Ermeniler
de hükümete bağlı kaldıkları ve iyi halleri görüldükleri sürece
tehcire tabi tutulmamışlardır(9).
Ayrıca, yetim çocuklar ve dul kadınlar da göç ettirilmeyerek,
yetimhanelerde ve köylerde koruma altına alınmışlar ve kendilerine
maddi yardımda bulunulmuştur(10). Yer değiştirme sırasında
yetim kalan çocuklar da Sivas'a gönderilerek oradaki yetimhanelere
yerleştirilmişlerdir(11). Korunmaya muhtaç Ermeni aileler
hakkında 30 Nisan 1916'da genel bir emir yayınlanmıştır.
Bununla, erkekleri göç ettirilen veya askerde bulunan kimsesiz
ve velisiz aileler, Ermeni ve yabancı bulunmayan köy ve kasabalara
yerleştirilmiş, gıda ihtiyaçları Göçmen Ödeneği'nden verilmiştir.
12 yaşına kadar olan çocuklar, bölgelerindeki yetimhanelerin
yeterli olmadığı yerlerde, zengin müslüman ailelerin yanına
verilerek yetişmeleri ve eğitimleri sağlanmıştır. Hali vakti
yerinde olmayan müslüman ailelerine Göçmen Ödeneği'nden çocukların
gıda masrafı olarak 30 kuruş ödenmiştir. Genç ve dul kadınların
kendi rızalarıyla, müslüman erkeklerle evlenmelerine izin
verilmiştir(12).
KAYNAK:
Halaçoğlu, Prof. Dr. Yusuf-; Ermeni Tehcirine Dair Gerçekler
(1915), TTK Yayını, Ankara 2001.
DİPNOTLAR
1) Şifre Kalemi., nr. 54-A/155; nr. 56/114; nr. 56/225; nr.
56/226; nr. 57/89; nr. 57/177; nr. 59/218.
2) Şifre Kalemi., nr. 54-A/271; nr. 54-A/272 (22 Temmuz 1331/4
Ağustos 1915).
3) Şifre Kalemi., nr. 56/27; nr. 67/186.
4) Şifre Kalemi., nr. 54-A/251; nr. 55/20.
5) Şifre Kalemi., nr. 56/112 (6 Eylül 1331/19 Eylül 1915,
Konya vilayetine).
6) Bu hususta 13 Eylül 1331/26 Eylül 1915'de Sivas (Şifre
Kalemi., nr. 56/176), Mamuretülaziz ve Diyarbekir vilayetlerine
(Şifre Kalemi., nr. 56/172); 1 Teşrinisâni 1331/14 Kasım 1915'de
Konya (Şifre Kalemi., nr. 58/2) ve Ankara vilayetlerine (Şifre
Kalemi., nr. 58/159) telgrafla emirler gönderilmiştir.
7) Ağustos 1331/2 Eylül 1915 tarihinde Adana vilayetine bu
yolda bir telgraf gönderilmiştir (Şifre Kalemi., nr. 55-A/23).
8) Şifre Kalemi., nr. 55/18.
9) Şifre Kalemi., nr. 56/36 (3 Eylül 1331/16 Eylül 1915);
nr. 56/243 (17 Eylül 1331/30 Eylül 1915); nr. 56/360 (28 Eylül
1331/11 Ekim 1915).
10) Şifre Kalemi., nr. 54/411; nr. 54/450; nr. 54-A/325.
11) Şifre Kalemi., nr. 61/ 18-20.
12) Bu emir Adana, Erzurum, Edirne, Halep, Hüdavendigâr, Sivas,
Diyarbekir, Mamuretülaziz, Konya, Kastamonu, Trabzon vilayetleriyle,
İzmit, Canik, Eskişehir, Karahisar-ı sahib, Maraş, Urfa, Kayseri,
Niğde mutasarrıflıklarına (Şifre Kalemi., nr. 63/147) ve 17
Mayıs 1332/30 Mayıs 1916'da da Ankara vilayetine (Şifre Kalemi.,
nr. 64/162) gönderilmiştir.
|
