| Kampanyalar | Ropörtajlar | Makaleler | Anketler |
 
  GENEL BAKIŞ
  TÜRK-ERMENİ İLİŞKİLERİ
  SORUNUN ORTAYA ÇIKIŞI
  ERMENİ KATLİAMLARI
  24 NİSAN 1915
  YER DEĞİŞTİRME (TEHCİR)
  ERMENİ TERÖRÜ
  ŞEHİT DİPLOMATLAR
  ÖNEMLİ SORULAR VE YANITLARI
  KRONOLOJİ
  FOTOĞRAF ALBÜMÜ
  ARŞİV BELGELERİ
  BİBLİYOGRAFYA
  LİNK VERENLER
  ATATÜRK'TEN ERMENİ SORUNU




 
    MAKALELER

Osmanlı Devleti Zamanında Diyarbakır'daki Ermeni Nüfusu Üzerine Bazı Bilgiler

*Kenan Ziya TAŞ

Dicle havalisinin en büyük şehri Diyarbakır’dır. Asur kaynaklarında adı “Amid veya Amida” olarak geçen Diyarbakır için diğer tarihî kayıtlar bölgeden bahsettiklerinde Diyarbekir ismini kullanırken, şehir merkezinden bahsettiklerinde ise Amid adını tercih etmişlerdir. Bu durum Osmanlı arşiv belgelerinde de devam eder. Mezopotamyayı bir yandan İran ve Kafkaslara öte yandan Karadeniz sahillerine bağlayan tarihî bir yol kavşağında bulunur. Bugün Türkiye hudutları içinde kalan kısmı itibarı ile Güney Doğu Anadolu olarak isimlendirilen bölgeye Arap kaynaklarında el-Cezire veya Beynennehreyn (iki nehir arası), Batı kaynaklarında Yukarı Mezopotamya deniliyordu ve Diyarbakır, adı geçen bölgenin merkezi durumundaydı. Aynı zamanda bir mıntıka adı olan Diyarbakır, Arap kabilelerinden Bekir bin Vail b. Kâsıt’a nisbetle bu adla anılmıştır ve geniş bir alanı kapsamaktadır. Bütün Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun Osmanlı hâkimiyetine girişi ise Yavuz Sultan Selim’in padişahlığı zamanına tesadüf eder. Osmanlı hâkimiyetine geçtikten sonra Osmanlı idarî teşkilatı çerçevesinde Diyarbakır Beylerbeyliği oluşturulmuş ve Diyarbakır Şehri de beylerbeyliğin merkezi olmuştur. 1514-1515 yıllarında kesin olarak Anadolu Türk bütünlüğüne dahil edilen Diyarbakır ve çevresi tarihî seyir içinde kazandığı özelliklerini sürdürmüştür.1

Diyarbakır’ın hem idarî hem de beşerî bakımdan yapısını, 19. yüzyılın sonlarında Düyûn-ı Umumiye müfettişi olarak bölgedeki seyahatleri esnasınaki gözlemleri ifade etmektedir. 2 Buna göre Hısn-ı Keyfa, Amid ve Meyyâfârikin (Silvan) onun sınırları içindedir. Diyarbekir, ahalisinin büyük çoğunluğu Müslüman birazı Ermeni ve Keldani’dir. Hepsi Türkçe, Kürtçe ve bazen Arapça konuşurlar. Diyarbakır’ın bu durumu, daha sonra meydana gelecek gelişmelerde olumsuz ve istenmeyen birtakım neticelerin ortaya çıkmasına fırsat verecektir. Daha açık bir ifadeyle dünyada 18. yüzyılın sonlarında ortaya çıkan değişmeler Osmanlı ülkesi üzerinde geleceğe yönelik hesapların yapılmasına daha bir hız vermiştir. Osmanlı ülkesindeki Hıristiyanlar gibi, ülkedeki Müslümanları da ayırıp gerek birbirlerine gerekse Osmanlı gücüne karşı kullanabilmek Avrupa siyasetinin temeli olmuştu. Bu siyaset Türk devlet adamları tarafından bilinir ve gereken tedbirler alınırdı. Ancak 1826 sonrasında ve özellikle Tanzimat’tan sonra sanki Avrupa devletleri Türkiye’nin güçlü bir devlet olmasından başka bir şey düşünmezlermiş havasına girildi. Bunda devrin dış ve ona bağlı iç siyaset çevrelerinin büyük payı vardı.

Osmanlı Devleti’nin karşı karşıya kaldığı ve ve daha sonra da Türkiye Cumhuriyeti’ne devrettiği problemlerin en belli başlılarından biri olan Ermeni Sorunu bu genel çerçeve içinde içinde ortaya çıkmıştır. Ermeni sorunun ortaya çıkışında ise değişik faktörler rol oynamıştır. Bunların teferruatına girmeden başlıklar hâlinde sıralayacak olursak; Fransız İhtilâli’nin, 1878 Berlin Konferansı’nın, Batılı devletlerin tahrik, teşvik ve finans desteğinin, aynı şekilde Ermeni Patrikhanesi ve diğer Ermeni kiliselerinin faaliyetlerinin, Osmanlı Devleti’nden ABD ve Avrupa’ya giderek ihtilalci fikirlerle yurda dönen Ermenilerin 1828, 1878, 1912, 1914 savaşları öncesi / sırası / sonrası olayların, bilinçlenme, propoganda ve göç hareketlerinin, gayrimüslim okullarının, hayır cemiyetlerinin Ermeni çetelerinin, misyoner faaliyetlerin, Yunanistan, Bosna-Hersek ve Bulgaristan olaylarının her birisinin değişik derecede veya hepisinin toplu olarak etkisi vardır.3

Bu sorunun en önemli yönlerinden biri ise Osmanlı Devleti’ndeki Ermeni nüfusunun miktarına ait tartışmalardır. Bu sebeple Osmanlı Devleti zamanında Diyarbakır’daki Ermeni varlığının sayılara dayalı olarak tespiti konunun bilimsel olarak ele alınıp incelenmesinde ve buna bağlı olarak gerçeklerin tespit edilmesinde çok önemli bir yer tutmaktadır. Bunun için Müslüman ve Müslüman olmayan nüfusun zaman içinde uğradığı değişiklikleri somut olarak takip edebilmek için rakamlara dayalı olarak, tablolar hâlinde vermek kelimelerden daha fazla önem kazandığı için ağırlık buna verilmiştir.

Öncelikle değişik kaynaklara göre Devlet genelindeki Ermeni nüfusunu bildiren rakamlara bir göz atacak olursak, verilen rakamlar arasındaki farklar yer yer biribirinin üç katı kadar farklılıklar gösterir.4

KAYNAKLAR

NÜFUS

Patrikhane : 

1.780000 - 3.000.000

Jacquas Morgan 

2.380.000

Pastırmaciyan : 

2.100.000

Hovanisyan : 

1.500.000 - 2.000.000

Vahan Vardabet : 

1.263.000

Constenson : 

1.400.000

Walker : 

1.500.000

Ravenstein : 

760.000 (Asya Türkiyesi)

Clair Price : 

1.500.000

A.Powell : 

1.500.000

Lynch : 

1.058.484

Zelenof : 

921.000

Cuinet :

838.125

Enc. Britannica : 

1.500.000

1917 İngiliz Salnamesi : 

1.056.000

Osmanlı Kaynaklar : 

1.160.000 - 1.300.000


Rakamlardaki bu tutarsızlıklar, asılsız soykırım iddialarını daha baştan çürütmektedir. Buna rağmen gerçekleri ortaya koymak bakımından, sorunun ortaya çıktığı 19. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin nüfus yapısını veya dinî-beşerî bir profilini göz önüne sermek bilimin bir gereğidir.

 

Osmanlı Devletinde Nüfusun Dinlere Göre Dağılışı (1831)5

Milletler

Rumeli

Anadolu

Toplam

%

İslam

513.428

1.995215

2.508.643

66.33

Hıristiyan

811.546

359.379

1.170.925

31.19

Kıpti

29.530

7.143

36.673

0.98

Yahudi

11.674

5.396

17.070

0.46

Ermeni

3.556

16.743

20.309

0.54

TOPLAM

1.369.744

2.389876

3.753.620

100.00

 

Osmanlı Devletinde Nüfusun Dinlere Göre Dağılışı (1844)6

Milletler

Rumeli

Anadolu

Afrika

Toplam

%

Müslümanlar

3.800.000

12.950.000

3.800.000

20.550.000

58.13

Rum-Ortodoks

11.370.000

2.360.000

-

13.730.000

38.84

Katolikler

260.000

640.00

-

900.000

2.55

Yahudiler

70.000

100.000

-

170.000

0.48

TOPLAM

15.500.000

16.050.000

3.800.00

35.350.000

100.00

 

Osmanlı Devletinde Nüfusun Dinlere Göre Dağılışı (1897)7

Cemaatler (Milletler)

Erkek

Kadın

Toplam

%

İslâm

8.499.798

6.612.147

14.111.945

74.07

Rum

1.341.049

1.228.863

2.569.912

13.49

Ermeni

546.030

496.344

1.042.374

5.47

Bulgar

449.286

380.903

830.189

4.36

Katolik

65.912

54.567

120.479

0.64

Yahudi

117.767

97.658

215.425

1.13

Protestan

22.963

21.397

44.360

0.24

Latin

12.280

10.055

22.335

0.12

Manini

15.262

17.154

32.416

0.17

Keldani

3.866

1.902

5.768

0.03

Süryani

19.500

16.054

35.554

0.18

Kıpti gayrimüslim

10.309

9.241

19.550

0.10

TOPLAM

10.104.022

8.946.285

19.050.307

100.00

 

1914 Resmî İstatistiğine Göre Osmanlı Devleti'nde Nüfusun Dağılışı8

Vilâyetler

Müslümanlar

Rumlar

Ermeniler

Edirne

360411

227680

19773

Adana

341903

8974

52650

Antalya (Sancak)

235762

12385

630

Ankara

877285

20240

51556

Halep

576320

21954

20142

Aydın

1249067

299097

20237

Bitlis

309999

-

117492

Bolu

399281

50151

2970

Bursa

474114

74927

60119

Kayseri

184292

20590

50174

İstanbul

560434

205752

82880

Çanakkale (sancak)

149903

8550

2474

Diyarbakır (sancak)

492101

1935

65850

Canik

265950

98739

27319

Erzurum

673297

4864

134377

Eskişehir (sancak)

140678

2613

8592

İzmit (sancak)

226859

40048

55852

İçel (sancak)

102034

2507

341

Karahisar (sancak)

277659

632

7439

Karasi (sancak)

359804

97497

8653

Kastamonu

737302

20058

8959

Harput

446379

971

79971

Kütahya (sancak)

303348

8755

4548

Maraş (sancak)

152645

34

32322

Menteşe (sancak)

188916

19923

12

Niğde (sancak)

227100

58312

4936

Urfa (sancak)

149384

2

16718

Sivas

939735

753324

47099

Trabzon

921128

161574

68899

Çatalca (sancak)

20048

36791

842

Van

179380

1

67792

Zor (sancak)

65770

45

232

TOPLAM

13339000

1561075

1234671

GENEL NÜFUS

16134746

   

Çeşitli siyasî ve tarihî metinlerde tehcir, soykırım (jenosid) iddalarının dayandırılmak istendiği olayları cereyan tarihine tesadüf eden, yukarıda verilen 1914 tarihli resmî istatistiğe göre Diyarbakır vilâyetindeki toplam ermeni nüfusu 65.850’dir. Bu sayı ile Bütün Osmanlı ülkesinde kalabalıklık bakımından Diyarbakır yedinci sıradadır. Şimdi bu nüfusun tarihî seyir içinde Diyarbakır’da nasıl geliştiğini ve değiştiğini yine rakamlara dayalı olarak takip edelim.

16. yüzyılın başından 20. yüzyıl başına kadar geçen dört yüz yıllık süre içinde Diyarbakır şehrinin nüfus yapısı genel hatları ile şöyledir: Diyarbakır, üç semavî dine mensup insanların bulunduğu bir yerdir. Şehirde hem Müslüman hem Hıristiyan hem de Yahudiler bir arada yaşar. Ancak bunların şehirde yaşadıkları mekânlar yani mahalleler, genellikle birbirinden ayrıdır. Mahalle-i Gebran, Mahalle-i Eramine, Mahalle-i Şemsiyân, Mahalle-i Yahudiyân gibi adlarla anılan mahalleler bulunmasına rağmen yine diğer şehirlerdekinin aksine -muhtemelen şehrin kalın bir surla çevrili olmasından dolayı- diğer şehirlere göre daha içi içe bir hayat tarzı sürdürdükleri anlaşılıyor.

Konumuzu asıl ilgilendiren gayrimüslim (Müslüman olmayanlar) nüfusun durumudur. Burada Hıristiyanlık, Müslümanlık ve Yahudilikle kıyaslanmayacak ölçüde farklılık gösterir. Zaten şehirde var olan yahudi zümre hiçbir zaman büyük bir oran / yekûn tutacak seviyeye ulaşmamıştır. Şehirde Diyarbakır şehrinin nüfusunu, dine bağlı zümreler itibarı ile ele aldığımızda karşımıza çıkan manzara Anadolu’nun diğer şehirlerinden biraz farklıdır. Diyarbakır’da diğerlerine nazaran daha bir çeşitlilik vardır. Bu çeşitliliğin en açık ifadesini geç bir tarih olmakla beraber 19. yüzyılda hazırlanmış bir rapordaki ifadelerde buluyoruz. 1879/1880 yılında hazırlanan vilâyet nizamını teftiş komisyonunun raporunda Diyarbakır’ın beşerî durumu şöyle tasvir edilmektedir: “Şehir on bin altı yüz elli kadar nüfusu barındırmakta olup, bunun beş on bin kadarı Müslüman, kalanı Keldani, Süryani, Yahudi, Ermeni ve Rum Protestan ve Ermeni Katoliği’dir. Bu vilâyette bunların dışında Yakubi, İbrahimi, Yezidi, Arap, Kürtzade vb. cinsleri dahi olup çeşitli mezheplerdendir.” 9Bu ifadelerde geçen bir kısım gurupların resmî bir statü taşımadıkları ve bu statüye göre muamele görmediklerini biliyoruz. Hatta Diyarbakır için orijinal olan bir husus da buradaki pek çok Hıristiyan veya diğer gayrimüslim zümrenin de Ermeni zümresine dahil edilmesidir. Onlar da Osmanlı Devletinde uygulanan millet sistemi çerçevesinde elde ettikleri hakkı ermeni cemaati vasıtasıyla kullandıklarıdır.10

Bugün çeşitli yerlerde yazılıp söylenen Ermenistan’ın ve tahayyül edilen bu ülkenin sınırlarını gösteren haritalara göz attığımızda, aşağıda genel bir demografik yapısını verdiğimiz bölgeyi ihtiva ettiğini görürürüz . Ancak yine buradaki rakamlara baktığımızda tasavvur edilenleri uygulamanın neden mümkün olmadığını daha açık görebiliriz ve iddiaların tarihî bir temele dayanmadığını bütün açıklığı ile görebiliyoruz. Veya başka bir ifade ile günümüzde Türkiye Cumhuriyeti’nin varlığı ve bütünlüğü aleyhine olarak ortaya konmaya çalışılan çeşitli kombinasyonların uygulamalarına merkez olarak seçilmek istenmesi ve isteğin gereği için tarihî mesned olma iddialarının da geçersizliğini daha rahat görebiliyoruz.

BÖLGENİN 16.YÜZYILDA DİNÎ YAPISI11

Şehirler

Müslim

Hıristiyan

Ermeni

Yahudi Nasrani

Adıyaman

6312

-

369

-

Arapkir

6912

1092

602

-

Ayntab (Anteb)

18126

-

206

-

Besni

2223

-

181

-

Birecik

13708

2160

925

-

Çemişgezek

8851

1803

6520

-

Çermik

3124

-

586

-

Çüngüş

2523

141

593

-

Diyarbekir

413602

157343

-

-

Diyarbekir (Amid)

101176

19177

3266

-

Dırahlu

4352

-

-

-

Ergani

4933

-

1972

-

Erzincan

2069

-

839

-

Harput

8209

4638

2650

-

Kulp

2097

1655

180

-

Mardin

46083

12837

8888

664 268

Muş

6134

-

2281

-

Nusaybin

8601

602

806

-

Ruha (Urfa)

16671

-

1542

-

Savur

2874

924

-

-

Savur

23093

2986

89

-

Sivas

11651

13663

-

-

Siverek

9768

680

-

Diyarbakır’ın Osmanlı hâkimiyetine girişini müteakip yapılan 1518 tarihli ilk tahriri ile daha sonraki 1540 tarihli tahrire göre genel nüfusu şöyledir:

 

Dinî guruplar : 

1518 Tahrir 

1540 Tahriri

Müslüman

 7118 

7776

Hıristiyan

 5988 

10450

Yahudi 

157

 -

YEKÛN

13260

  18226

Şehir nüfusunda, değişik tarihlerde verilen rakamlara göre, görülen değişimin seyrini takip etmek mümkündür:12

 

YILLAR 

NÜFUS

1518

 12000-1326013

1540

 1700014

1564 

2300015

1571-1580 

2858516

1630

 20000’den fazla17

1766

 1600018

1804

 5000019

1815

 5000020

1816

 5600021

1870

2132222

1873

 12000 (Burada kadın nüfusun verilmediği anlaşılıyor.)23

1875-1886 

4000024

1880

1065025

1881

 4000026

1882

 10655 (Kadın nüfus verilmemiş)27

1890

 3000028

1891

 6611729

Yukarıda verdiğimiz rakamlar incelendiğinde yabancı seyyahların bildirdiklerinin daha yüksek olduğu görülüyor. Salnamelerde görülen yüksek rakamlar ise Nefs-i Diyarbakır ve Nevâhisi (şehir merkezi ve nahiyeler)’nin birlikte verilmesinden kaynaklanıyor. Ayrıca salnamelerin bir kısmında sadece erkek nüfus verildiğinden düşük görülüyor.

1 Nolu Salnamede (1286/1869-1870)’de “Dahil-i Vilâyette bulunan Milel-i Hıristiyaniye Rüesa-yı Ruhaniyesi” başlığı altında verilen zümreler ve reislerinin veriliş sırası muhtemelen büyüklük sırasını da göstermektedir.

Ermeni: Diyarbekir’de Piskopos Agop Efendi

Ermeni Katoliği: Diyarbekir’de Agop Bahtiyarân Efendi

Süryani: Diyarbekir’de Süryani Patriği Yakob Efendi

Keldani: Diyarbekir’de Serpiskopos Bedros Efendi

Rum Katoliği: Diyarbekir’de Papas Efendi30

Bu veriliş sırası şehirdeki gayrimüslim zümre içinde en kalabalık olanının Ermeniler olduğunu gösteriyor. Bunun böyle olduğunu 2 Nolu Salnamedeki (1282 / 1870-1871) kayıtlar açıkça göstermektedir:

“Nefs-i Diyarbekir’de bulunan müslim ve gayrimüslim cümle ahalinin nüfus-ı mevcudesi cedveli:31

 
 

Zükûr (Erkekler)

Inâs (Kadınlar)

     

İslâm

4871

5033

Ermeni 

3577

3276

Ermeni Katoliği 

428

403

Süryani

747

687

Süryani Katoliği 

94

80

Keldani 

508

468

Rum

179

126

Rum Katoliği 

25

30

Protestan

318

332

Yahudi

143

137

YEKÛN

10800

10580

CEMAN YEKÛN 

21322 (?)

 

Bir Alman tıp doktoru olan Lamec Saad’ın verdiği rakamlara göre 1890 yılında Diyarbakır şehrinin dinî gurupları şöyledir:32

 

Müslüman

10000

Gregoryen Ermeni

8700

Süryani Yakubi

2000

Keldani

1600

Katolik Ermeni 

1200

Protestan

1000

Süryani Katolik 

500

Ortodoks Rum 

300

Katolik Rum 

1500

Yahudi

400 (Saad, 80 aile veriyor rakamı 5 ile çarparak elde ettik)

1891 yılında yine bir Alman olan jeoloji mühendisi ve seyyahı olan Naumann vilâyetin geneline ait nüfusun zümrelerini gösteren rakamları verirken iki ayrı kaynak kullanıyor; biri Konsolos Boyaciyan’ın verdiği rakamlar diğeri ise Cuinet’in verdiği rakamlardır:33

Dinî Guruplar 

Boyacıyan

Cuinet

Müslüman

304.548 Müslüman

(110.664)

 

Türk/Türkmen

(200.000)

 

Çerkez

(10.000)

 

Arap

(8.000)

   

308.664

Gregoryen Ermeni 

54.512

57.890

Katolik Ermeni 

5.169

10.170

Protestan Ermeni 

4.760

11.069

Ortodoks Rum

1.724

9.250

Katolik Rum 

58

190

Katolik Keldani

1.926

16.420

Katolik Süryani 

445

4.990

Süryani Yakubi 

16.379

22.554

Yahudi 

1.404

1.269

Yezidi

 976 (Yezidi-Çingene)

9.000

Çingene

190

-

TOPLAM

392.132

471.498

Yine toplu sonuçlara bir göz atarsak 1299 (1881-1882)’de Diyarbakır vilâyetinin mevcudu dört yüz bin kişi olarak veriliyor. 341306 (1888-1889)’da ise vilâyetin ahalisi toplam 142.932 kişidir. Bunun 99690’ı Müslüman geri kalanı gayrimüslim nüfusdur.35 Son sözü söylemeden önce 20. yüzyılın başında bütün vilâyet nüfusunu dinî zümreler göre aralarındaki bariz farkın müşahede edilebileceği sonuçları gösteren 1319 (1901-1902) tarihli 18 Nolu Salnamedeki kayıtları verelim.

Vilâyet Nüfusu (Rakamlardaki küçük toplama hataları deftere aittir.) :

 

Zümreler

Zükûr

(Erkekler)

İnâs (Kadınlar)

Yekun

Müslim

205828

169700

375528

Ermeni 

24685

23540

47225

Süryani

12506 (?)

10748

22748

Katolik

5945

5220

11165

Protestan

2987

2567

5554

Yahudi 

1434

1358

2796

Yezidi ve Kıpti 

1049

733

1787

Ortodoks

759

744

1500 (?)

Keldani

776

663

1439

Osmanlı tebaası olmayan

-

-

19

YEKÛN

255933

214767

470760

Sonuç olarak “Mızrak çuvala sığmaz” atasözümüzün de ifade ettiği gibi, ne kadar istenilse de rakamlar gerçeğin saklanmasına ve çarpıtılmasına imkân bırakmamaktadır. Diyarbakır, Türk hâkimiyetine girdiği 11.yüzyıldan itibaren giderek artan bir şekilde Müslüman bir Türk şehri hüviyetine bürünür ve bu hüviyetini yaşatmayı sürdürür.


------------------------------------------------------------------------------

*Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi

(1) M.H.Yinanç, “Diyarbekir”, İA, C.III, s.623; N.Göyünç, “Diyarbakır”, TDV İA, C.9, s.466; İ. Yılmazçelik, XIX.Yüzyılın İlk Yarısında Diyarbakır (1790-1840), Ankara, 1995, s.7-10; M.İlhan, Amid (Diyarbakır), Ankara, 2001,s.73-84.

(2) Alî Bey Düyûn-ı Umumiye İdaresi müfettişi olarak Osmanlı devletinin tuzla bölgelerini teftiş etmekteydi. İstanbul’dan 1885 Ocak ayında yola çıkan Alî Bey, Midilli’ye Ayvalık’a uğradıktan sonra İzmir, Mersin üzerinden İskenderun’a varıyor. Halep’ten ayrılıp Kilis Ayntab, Birecik, Siverek üzerinden Diyarbekir’e geliyor. Dicle nehri üzerinden Bağdat’a kadar gidiyor. Bu seyahat esnasında gördüğü yerler hakkında verdiği bilgi çok kıymetlidir. Gerçi bu bilgiler 19. yüzyıla ait olmakla beraber, henüz yolun, motorlu araçların, elektriğin bulunmadığı bir zamana ait olmakla daha önceki devirlere de teşmil edilebilir. Zamanın getirdiği birtakım anlayış farklılıkları bugünkü tabirle modanın ortaya çıkardığı tolere edilebilir farklılıklar bir kenara bırakıldığında yüz yıl öncesi hayat tarzı ile yüz elli veya iki yüz elli yıl önceki hayat tarzı arasında çok büyük farklar olamayacağı gayet tabiidir. Dolayısıyla müdekkik ve müstehzî bir üslûp ile adetâ fotoğraf çeker gibi geçtiği yerleri tasvir ederek anlatan Alî Bey’in verdiğ bilgiler tarihî, ferdî ve sosyal-psikoloji açısından da çok kıymetlidir. Kenan Ziya Taş, Osmanlı Hâkimiyetinde Güney-Doğu, Dünü ve Bugünüyle Harput I, Elazığ, 1999, s.169.

(9) Musa Çadırcı, “Genel Çizgileriyle 19.Yüzyılda Diyarbakır (Bazı Gözlemler), 1. Bütün Yönleriyle Diyarbakır Sempozyumu, Ankara, 2001, s148-149.

(10) Bu konuda bakınız, K. Ziya Taş, ”Bir İnanç Merkezi Olarak Diyarbakır’da Dinî ve Kültürel Çeşitlilik, Uluslararası Türk Dünyası İnanç Merkezleri Kongresi’ne sunulan ve basılmakta olan bildiri.

(11) Yusuf Halaçoğlu, Tahrir Defterlerine Göre XVI.Yüzyılda Batı Anadolu Şehirlerinde Demografik Yapı, Yakın Tarihte Van Uluslararası Sempozyumu, Ankara, 1990, s. 217-222.

(12) Nüfusla ilgili rakamların farklılığı ve değişkenliği ile ilgili olarak yabancı bir seyyahın (C.Niebuhr) yaptığı şu tespit dikkat çekicidir: “Doğu şehirlerinde, şehirlilerden şehir üzerine güvenilir bilgi almak çok zordur. Çünkü ister Hıristiyan ister Müslüman olsun bir doğulu bu konuya kafa yormamaktadır. Bu nedenle bir Avrupalı kendisine şehirde kaç kişinin yaşadığını sorduğu zaman şaşırmakta ve böyle bir soruya şehrin dünya olduğu cevabını vermektedir. Soruyu biraz daha açtığınız zaman bir kaç yüz binden söz etmekte veya en çok yüz bin kişinin yaşadığı şehrin nüfusunu bir milyon olarak vermektedir.” İlhan Pınar, “Gezginlerin Gözüyle Diyarbakır”, Diyarbakır Müze Şehir, s.150.

(13) N.Göyünç, “XVI.Yüzyılın İlk Yarısında Diyarbakır”, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, VII, s.78; M.İlhan, Amid, s.91.

(14) N.Göyünç, XVI.Yüzyılın İlk Yarısında Diyarbakır, s.79.

(15) M.V.Brunissen, “Etnic Composition and Other Demograhhic Deta”, Evliya Çelebi in Diyarbekir, Leiden 1988, s.33’den aktaran, İ.Yılmazçelik, Diyarbakır, s.100.

(16) Ö.L.Barkan, “Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Devleti”, Türkiyat Mecmuası (1951), s.2

(17) J.B.Tavernier, Les Six Voyages de Jean Babtiste Tavernier en Turqie, en Perse aux Indes, s.245-246’dan aktaran İ.Yılmazçelik, Diyarbakır, s.100.

(18) C.Niebuhr, Reisebeschreibung nach Arabien und den Umliegenden Landern, s.402’den aktaran İ.Yılmazçelik, Diyarbakır, s.100.

(19) H.Andreasyan, Polanyalı Simeon’un Seyahatnamesi 1608-1619, İstanbul,1964, s.100.

(20) J.S.Buckingam, Travelis in Mesopotamia 1827, s.213’ten aktaran İ.Yılmazçelik, Diyarbakır, s.100.

(21) A.Dupre, Voyage en Perse I, s.71’den aktaran İ.Yılmazçelik, Diyarbakır, s.100.

(22) Diyarbakır Salnameleri I, İstanbul, 1999, s.135.

(23) Diyarbakır Salnameleri II, s.81.

(24) B.Darkot, “Diyarbakır”, İA, C.III, s.604.

(25) M.Çadırcı, 19.Yüzyılda Diyarbakır, s.149.

(26) İ.Pınar, “Gezginlerin Gözüyle Diyarbakır (Amand von Schweiger-Lerchefeld 1881)”, Diyarbakır Müze Şehir, s.151.

(27) Diyarbakır Salnameleri II, s.170

(28) İ.Pınar, “Gezginlerin Gözüyle Diyarbakır (Dr.Lame Saad 1890)”, Diyarbakır Müze Şehir, s.151

(29) Diyarbakır Salnameleri IV, s.166.

(30) Diyarbakır Salnameleri I, s.71.

(31) Diyarbakır Salnameleri I, s.135.

(32) İ.Pınar, “Gezginlerin Gözüyle Diyarbakır (Dr.Lame Saad 1890)”, Diyarbakır Müze Şehir, s.154.

(33) İ.Pınar, “Gezginlerin Gözüyle Diyarbakır (Dr.Lame Saad 1890)”, Diyarbakır Müze Şehir, s.163.

(34) Ahmet Rıfat, Lügat-ı Tarihiyye ve Coğrafiyye, C.III, İstanbul, 1299, s.258.

(35) Şemsettin Sami, Kamusü’l-Alâm, C.III, s.2207, Ankara, 1996 (Tıpkı Basım).



 

 

 

 

 



 

« Geri

 

 
 
Bütün hakları saklıdır. © FORSNET
 
15