|
İSYANLARIN
GENEL TABLOSU
1890'da Erzurum olayı ile başlayıp 1896 Van isyanı ile biten
dönem, Batı dünyasında büyük bir soykırım dönemi olarak gösterilir.
Nalbadian, "bu devrede 50.000-300.000 Ermeni öldürülmüştür"
der.
Davih Marshall Lang, 1894-96 arasında 200.000 Ermeni öldürüldüğünü
yazar.
Pastırmacıyan'a göre 100.000-110.000 ölü vardır.
Misasskian ise, "En az 300.000 Ermeni ölmüştür"
diye yazar.
Hepsius'un rakamı 88.243'dür. Ancak bu rakamı nereden bulduğu
anlaşılmamaktadır. Mesela 1896'da Van'da 20.000 kişi ölmüş
gösterir. Halbuki Van şehrinin içindeki çetelerin çoğu İran'dan
gelmedir ve Saadettin Paşa'nın verdiği rakamlardan şüphe etmek
için de sebep yoktur. Keza Zeytun'da 6.000 kişinin öldüğünü
yazar. Aghasi ise 125 kişi zayiat verdiklerini yazmaktadır.
İsyan bittikten sonra hastalıkların ölenlerin dahi 3.000 civarında
olduğu İngiliz dokümanlarında yer alır ki, bu ölümlerin isyan
olayı ile ilgisi yoktur.
Bliss'in, 1895 rakamı 35.032'dir.
Komitacı Ermenilerin kurşunları ile ölen Ermenileri de Türkler
öldürdü sayılsa bile, 1890'lı senelerde isyanlar ve ayaklanmalar
sırasında hayatlarını kaybeden Ermenilerin sayısı 20.000'e
bile çıkarmak güçtür.
Bu arada aynı dönemde ölen Müslümanların hesabını yapmak da
gereklidir. Eğer Aghasi'nin "Zeytun'da 20.000 Türk öldürdük"
sözünü ciddiye alsak, Müslüman kaybı 25.000'e yaklaşmış ve
Ermeni kaybının iki mislini bulmuş olur. Ancak şu muhakkaktır
ki, Müslümanların bu iki sene zarfında kaybı 5.000'den az
değildir. Bu Müslümanların çok büyük kısmı durup dururken,
üstüne ateş açılarak veya bomba atılarak, sırf geride kalanlar
hırsa kapılıp da Ermenilere saldırsın diye öldürülmüşlerdir.
İşte asıl katliam, asıl cinayet budur.
KAYNAK:
Gürün, Kamuran-; Ermeni Dosyası, TTK Basımevi, Ankara 1983,
s. 167-68
|
