|
Yer değiştirme sırasında gerek iklim şartları, gerekse meydana
gelen yığılmalar yüzünden zaman zaman göçün durdurulduğu olmuştur.
25 Kasım 1915'ten itibaren vilâyetlere gönderilen emirlerle,
kış mevsimi dolayısıyla göç geçici olarak durdurulmuştur(1).
21 Şubat 1916'da bu emir, Ermeni yer değiştirmesine son verilmesi
şeklinde bütün vilâyetlere ulaştırılmıştır. Ancak, bunun zararlı
kimseleri kapsamayacağı, komitalarla ilgisi olanların derhal
toplatılarak Zor sancağına gönderilmeleri gerektiği belirtilmiştir(2).
Osmanlı Hükümeti görülen idarî ve askerî gereksinim üzerine
15 Mart 1916 tarihinden itibaren vilâyetlere ve sancaklara
gönderdiği genel bir emirle, Ermeni göçünün durdurulduğunu
ve bundan böyle hiçbir gerekçeyle yer değiştirme yapılmayacağını
bildirilmiştir(3).
Yer değiştirmenin tamamlanmasından sonra, Ermenilerin çoğunlukla
Suriye vilâyeti dahilinde yerleştirilmeleri sebebiyle, İstanbul'daki
Ermeni Patrikhanesi 10 Ağustos 1916'da kapatılarak Kudüs'e
nakledilmiştir. Sis ve Akdamar Katogikoslukları da birleştirilerek
Kudüs'e kaldırılmıştır(4). Yeni kurulan patrikhanenin
başına da Sis Katogikos'u Sahak Efendi getirilmiştir(5).
I. Dünya Savaşı'nın sona ermesinin ardından Osmanlı Hükümeti
yer değiştirmeye tabi tutulan Ermenilerden isteyenlerin tekrar
eski yerlerine iade edilmeleri için bir kararname çıkarmıştır.
4 Ocak 1919'da İçişleri Bakanı Mustafa Paşa'nın Başbakanlığa
gönderdiği yazıda, Ermenilerden dönmek isteyenlerin eski yerlerine
nakledilmeleri konusunda ilgili yerlere emir verildiği ve
gereken önlemlerin alındığı belirtilmektedir(6). Hükümetin
hazırladığı 31 Aralık 1918 tarihli dönüş kararnamesi şöyledir:
- Sadece geri dönmek arzusunda
bulunanlar göç ettirilecek, bunun dışında kimseye dokunulmayacak.
- Yerlerine iade edileceklerin,
yollarda perişan olmamaları ve dönüş mahallerinde konut
ve geçim sıkıntısı çekmelerinin önlenmesi için gerekli önlemler
alınacak; gidecekleri bölgelerin idarecileriyle irtibat
kurulup bu konudaki önlemler sağlandıktan sonra göç ve geri
dönüş işlemlerine başlanacaktır.
- Bu şartlar dahilinde dönecek
olanlara ev ve arazileri teslim edilecektir.
- Yerlerine daha önce göçmen
yerleştirilmiş olanların evleri tahliye edilecek.
- Açıkta kimse kalmaması
için geçici olarak birkaç aile bir arada yerleştirilebilecek.
- Kilise ve okul gibi binalar
ile gelir getiren yerler, ait olduğu cemaate geri verilecek.
- Yetim çocuklar, istenildiği
takdirde kimlikleri dikkatlice belirlenerek velilerine veya
cemaatlerine iade olunacak
- Din değiştirmiş olanlar
arzu ederlerse eski dinlerine dönebilecekler.
- Din değiştirmiş olan Ermeni
kadınlardan, bir müslümanla evli bulunanlar eski dinlerine
dönme konusunda serbest bırakılacaklar. Eski dinlerine döndükleri
takdirde kocasıyla aralarındaki nikâh bağı kendiliğinden
bozulmuş olacaktır. Eski dinine dönmek istemeyen ve kocasından
ayrılmaya razı olmayanlara ait sorunlar ise mahkemelerce
halledilecektir.
- Ermeni mallarından, henüz
kimsenin kullanımında bulunmayanlar, kendilerine teslim
edilecek; hazineye devredilenlerin iadesi de, mal memurlarının
onayı ile karara bağlanacak. Bu konuda ayrıca açıklayıcı
tutanaklar hazırlanacak.
- Göçmenlere satılan mülklerin
sahipleri döndükçe, peyderpey bunlara teslim edilecek. Bu
konuda 4. madde aynen uygulanacak.
- Göçmenler, ellerinde bulunan
ve eski sahiplerine iade edilecek olan ev ve dükkânlarda
tamirat ve ilâveler yapmışlarsa ve arazi ve zeytinliklerde
ekim yapmışlarsa, her iki tarafın da hukuku gözetilecek.
- Ermenilerden muhtaç olanların
dönüşlerinde göç ve geçim masrafları, Harbiye Ödeneği'nden
karşılanacak.
- Şimdiye kadar ne miktar
sevkiyat yapıldığı ve bundan sonra her ayın on beşinci ve
son günlerinde nerelere ne kadar sevkiyat olduğu bildirilecek.
- Osmanlı sınırları dışına
çıkıp da geri dönmek isteyen Ermeniler, yeni bir emre kadar
kabul edilmeyecek.
Yukarıda açıklanan
kararnamedeki hükümler, Ermenilerin yanı sıra Rum göçmenler
için de geçerliydi.
KAYNAK:
Halaçoğlu, Prof. Dr. Yusuf-; Ermeni Tehcirine Dair Gerçekler
(1915), TTK Yayını, Ankara 2001.
DİPNOTLAR
1) Şifre Kalemi., nr. 57/273; nr. 58/124; nr. 58/161; nr.
59/123; nr. 60/190.
2) Şifre Kalemi., nr. 61/72.
3) Şifre Kalemi., nr. 62/21.
4) Ermeni Patrikhanesi için 1916'da yapılan yeni nizamnâme
hakkında bk. Y. H. Bayur, Türk İnkılâbı Tarihi, III/3, s.
57-59.
5) Şifre Kalemi., nr. 66/202; nr. 66/220; nr. 63/136.
6) BA, BEO, nr. 341055. Dahiliye Nezareti'nin bu yazısı, Sadaret
tarafından 26 Kânun-u evvel 1334 (8 Ocak 1919) tarihinde,
ilgili olması sebebiyle Adliye ve Mezahib Nezareti'ne de havale
edilmiştir.
|
